Blog
Trám Đen Có Tác Dụng Gì? Đông Y Và Nghiên Cứu Nói Gì
Trám đen được nhắc tới nhiều như một đặc sản Cao Bằng ăn ngon, nhưng phần công dụng thì thường bị viết theo kiểu liệt kê mười mấy tác dụng không kèm nguồn. Bài này tách làm hai phần rạch ròi: những gì y học cổ truyền ghi chép và những gì nghiên cứu hiện đại đã đo được — cùng với ranh giới giữa hai bên.
Trám đen là cây gì?
Trám đen có tên khoa học Canarium tramdenum Dai & Yakovl., thuộc họ Trám (Burseraceae). Người Tày gọi là mác bây; các tên khác gồm ô lâm, cây bùi, uy tử. Cây ra hoa tháng 5–6, cho quả tháng 7–10, mọc tự nhiên ở rừng nửa rụng lá miền Bắc và miền Trung.
Một điểm ít người biết: theo Sách Đỏ Việt Nam (2007), trám đen được xếp ở mức sẽ nguy cấp (VU) kèm khuyến nghị gây trồng. Các dự án phát triển vùng trồng đã triển khai ở Nghệ An, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Lai Châu và Hoà Bình.
Trám đen có tác dụng gì theo Đông y?
Theo ghi chép y học cổ truyền, trám đen có tính bình, vị chua, hơi ngọt và hơi đắng. Công năng được quy về sáu nhóm: thanh nhiệt, giải độc, thông họng, lợi phế, sinh tân, chỉ khát. Từ đó hình thành các bài thuốc dân gian sau:
| Dùng cho | Thành phần | Cách dùng |
|---|---|---|
| Khàn giọng, viêm họng | 60 g trám đen + 30 g đường phèn | Ninh kỹ với nước tới khi sánh đặc rồi thêm đường phèn, dùng 9 g mỗi ngày chia 3 lần. |
| Viêm phế quản mạn | 6 g trám đen + 6 g trà xanh + 1 thìa mật ong | Đun trám 5 phút, trà xanh 15 phút, thêm mật ong, chia 3 lần uống trong ngày. |
| Giải rượu | 12 quả trám đen + 1,5 g phèn chua | Dùng 2 thìa cà phê mỗi lần. |
| Giảm ốm nghén | 12 g trám đen + 9 g vỏ quýt | Hấp cách thuỷ. |
| Kiết lỵ, đi ngoài ra máu | Quả trám tươi | Sắc lấy nước, chia 3 lần uống trong ngày. Kiêng đồ tanh trong thời gian dùng. |
| Đau răng, sâu răng | Trám đen nướng thành than | Trộn với xạ hương, đắp tại chỗ. |
Nghiên cứu hiện đại đã đo được gì?
Phần này khác hẳn với các bài liệt kê công dụng thông thường, vì đây là số liệu đo đạc chứ không phải ghi chép truyền miệng. Theo công bố của Học viện Nông nghiệp Việt Nam:
| Đối tượng | Kết quả đo được |
|---|---|
| Dầu từ thịt quả | Acid oleic chiếm 40,41% tổng acid béo, palmitic 38,21%, linoleic 17,68%. |
| Polyphenol trong dầu | Hàm lượng vượt trội so với dầu lạc, dầu dừa, dầu cám gạo và dầu hướng dương. |
| Bã sau ép dầu | Bột chiết ức chế enzyme α-glucosidase mạnh gấp khoảng 30 lần so với acarbose trong thí nghiệm. |
| Lá trám đen | Chứa polyphenol có hoạt tính chống oxy hoá và chống co mạch. |
≠ trên người
Đọc con số “gấp 30 lần acarbose” cho đúng
Đây là kết quả thử in vitro trên bột chiết từ bã trám sau khi ép dầu, không phải trên người và không phải trên quả trám bạn ăn. Nó cho thấy hướng nghiên cứu đáng theo đuổi, chứ không có nghĩa ăn trám đen giúp hạ đường huyết. Người tiểu đường không nên dựa vào trám đen thay cho thuốc điều trị.
Về acid oleic: đây là loại chất béo không bão hoà đơn, cùng nhóm với thành phần chính của dầu ô liu. Tỷ lệ hơn 40% trong dầu thịt quả là con số đáng chú ý đối với một loại quả rừng. Tuy nhiên cần nhớ rằng bạn ăn quả trám om chứ không uống dầu trám, nên lượng nạp vào thực tế khác xa với hàm lượng trong dầu chiết.
Ăn trám đen thế nào cho hợp lý?
Ai nên thận trọng khi dùng trám đen?
Các nguồn đều ghi nhận trám đen là thực phẩm thông thường, không có độc. Dù vậy vẫn có vài trường hợp nên cân nhắc:
- Người đang điều trị tiểu đường. Không dùng trám đen thay thuốc, và không tự bỏ thuốc vì đọc thông tin về α-glucosidase.
- Phụ nữ mang thai. Bài thuốc giảm ốm nghén có trong tài liệu dân gian, nhưng nên hỏi bác sĩ trước khi dùng dưới dạng thuốc thay vì dạng món ăn.
- Người đang dùng thuốc dài ngày. Ăn như món ăn thì bình thường, nhưng dùng liều thuốc theo bài dân gian thì nên hỏi ý kiến chuyên môn.
- Người có vấn đề dạ dày. Trám có vị chua chát, ăn lúc đói với lượng lớn có thể gây khó chịu.
- Trẻ nhỏ. Hạt trám cứng và trơn, cần tách hạt kỹ trước khi cho trẻ ăn.
Câu hỏi thường gặp
Trám đen có chữa được bệnh không?
Trám đen là thực phẩm, đồng thời là vị thuốc trong y học cổ truyền với các bài dùng hỗ trợ viêm họng, khàn giọng, giải rượu. Nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nó chữa khỏi bệnh, nên cách nhìn hợp lý là xem đây là món ăn tốt chứ không phải thuốc.
Trám đen có tốt cho người tiểu đường không?
Nghiên cứu về khả năng ức chế α-glucosidase được thực hiện trên bã trám sau ép dầu, trong phòng thí nghiệm. Đó không phải bằng chứng cho thấy ăn trám đen hạ đường huyết. Người tiểu đường có thể ăn trám như một món ăn bình thường, tính vào khẩu phần, và tuyệt đối không bỏ thuốc.
Trám đen khác trám trắng thế nào về công dụng?
Hai loại khác nhau về loài. Trám đen có vị bùi béo, chủ yếu dùng om và kho. Trám trắng chua hơn, hay dùng làm ô mai và các bài thuốc ho. Các bài thuốc trong bài này là của trám đen.
Ăn trám đen mỗi ngày được không?
Được, với lượng vừa phải như một món ăn kèm. Trám đen giàu chất béo nên không nên ăn quá nhiều một lúc, đặc biệt khi kho cùng thịt mỡ.
Mùa trám đen vào tháng mấy?
Quả chín vào khoảng tháng 7 đến tháng 10. Chi tiết về mùa vụ và cách chọn quả xem ở bài trám đen là quả gì.
Trám đen Cao Bằng om sẵn
Đã om chín và tách hạt, chỉ việc mở hộp ăn kèm cơm hoặc đem kho thịt. Gửi đi toàn quốc.