Ai không nên uống hà thủ ô? Lưu ý về gan và liều dùng

Hà thủ ô đỏ là dược liệu có ghi nhận tổn thương gan khi dùng quá liều hoặc kéo dài. Năm 2014, cơ quan quản lý dược phẩm Trung Quốc đã ra cảnh báo về nguy cơ này, và y văn có ghi nhận trường hợp tử vong vì suy gan.

Đây không phải chuyện hiếm gặp đến mức bỏ qua được. Bài này liệt kê các nhóm cần tránh, dấu hiệu phải ngừng ngay, và giới hạn liều. Phần chế biến đúng cách nằm trong bài cách chế hà thủ ô đỏ với đậu đen.

Ghi nhận về tổn thương gan

Một trường hợp được ghi nhận trong y văn: nam bệnh nhân 26 tuổi tại Trung Quốc dùng hà thủ ô với tổng lượng khoảng 3kg, dẫn tới tổn thương gan rồi suy gan và tử vong sau khoảng một tháng điều trị.

Cần nói rõ để không gây hoảng: đây là trường hợp dùng lượng rất lớn, không phải hậu quả của một vài chén nước sắc. Nhưng nó cho thấy hà thủ ô không phải thứ vô hại có thể uống thoải mái như nhiều người vẫn nghĩ về thảo dược.

Ngoài gan, các tác dụng không mong muốn được ghi nhận còn có tiêu chảy, buồn ngủ và hạ đường huyết.

Những ai không nên dùng hà thủ ô

• Người có bệnh gan hoặc men gan cao. Đây là nhóm cần tránh rõ ràng nhất.
• Người đang rối loạn tiêu hóa, viêm đường tiêu hóa. Hà thủ ô, nhất là loại chưa chế kỹ, kích thích nhu động ruột và gây tiêu chảy.
• Người đang điều trị ung thư hoặc có tiền sử ung thư vú, ung thư tử cung. Lý do liên quan tới hoạt tính giống estrogen thực vật.
• Người chuẩn bị phẫu thuật.
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú.
• Người đang dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, đặc biệt là thuốc chuyển hóa qua gan.
• Người có đường huyết thấp hoặc đang dùng thuốc hạ đường huyết.

Dấu hiệu phải ngừng ngay và đi khám

Đây là phần quan trọng nhất của bài. Ngừng dùng và đi khám nếu xuất hiện:

• Vàng da hoặc vàng mắt
• Nước tiểu sẫm màu bất thường
• Mệt mỏi nhiều, chán ăn kéo dài
• Buồn nôn, đau tức vùng hạ sườn phải
• Tiêu chảy kéo dài
• Choáng váng, vã mồ hôi, run tay — có thể là dấu hiệu hạ đường huyết

Bốn dấu hiệu đầu là những biểu hiện hay gặp khi gan bị ảnh hưởng. Đừng chờ xem có tự hết không.

Liều dùng và giới hạn thời gian

Các bài thuốc cổ truyền dùng hà thủ ô đã chế ở mức khoảng 10–30g mỗi ngày. Ba điểm cần nhớ kèm theo con số này:

1. Đó là liều của củ đã chế, không phải củ sống. Củ sống giữ nguyên anthraquinone gây kích ứng ruột.
2. Không tự tăng liều vì nghĩ uống nhiều thì nhanh có tác dụng. Trường hợp tổn thương gan nặng đều liên quan tới lượng lớn tích lũy.
3. Không dùng liên tục vô thời hạn. Nên dùng theo đợt và có quãng nghỉ, dưới hướng dẫn của người có chuyên môn.

Về công dụng làm đen tóc

Đây là lý do phổ biến nhất khiến người ta tìm tới hà thủ ô, nên cần nói thẳng: chưa có bằng chứng lâm sàng đủ mạnh để khẳng định hà thủ ô làm đen tóc bạc hay chữa rụng tóc.

Tóc bạc sớm và rụng tóc có nhiều nguyên nhân — di truyền, thiếu vi chất, bệnh tuyến giáp, stress, thuốc đang dùng. Dùng hà thủ ô kéo dài với hy vọng đen tóc, trong khi nguyên nhân thật chưa được xác định, là cách vừa không giải quyết được vấn đề vừa tích lũy rủi ro cho gan.

Nếu rụng tóc nhiều hoặc bạc tóc sớm bất thường, đi khám để tìm nguyên nhân là bước hợp lý hơn.

Dùng an toàn hơn bằng cách nào?

• Chỉ dùng củ đã chế đúng cách, không dùng củ sống.
• Bắt đầu ở liều thấp và theo dõi phản ứng trong vài ngày đầu.
• Dùng theo đợt, không uống thay nước hằng ngày quanh năm.
• Báo với bác sĩ rằng bạn đang dùng hà thủ ô, nhất là khi có chỉ định thuốc khác.
• Kiểm tra men gan nếu định dùng dài ngày.
• Mua đúng loài. Cách phân biệt nằm trong bài phân biệt hà thủ ô đỏ và trắng.

Câu hỏi thường gặp

Hà thủ ô đã chế thì có an toàn tuyệt đối không?

Không. Chế biến làm giảm tính kích ứng đường ruột, nhưng các ghi nhận về tổn thương gan vẫn áp dụng khi dùng quá liều hoặc kéo dài.

Uống hà thủ ô có nóng trong không?

Phản ứng khác nhau theo từng người. Biểu hiện thường gặp hơn là rối loạn tiêu hóa, đặc biệt với củ chưa chế kỹ.

Đang uống thuốc huyết áp có dùng hà thủ ô được không?

Nên hỏi bác sĩ. Dùng nhiều loại cùng lúc làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan và dữ liệu tương tác còn hạn chế.

Dùng bao lâu thì nên nghỉ?

Không có mốc cố định áp dụng cho mọi người. Nguyên tắc chung là dùng theo đợt có kiểm soát thay vì dùng liên tục, và nên có ý kiến của người có chuyên môn.

Trẻ em dùng được không?

Không nên tự cho trẻ dùng. Đây là dược liệu có ghi nhận tác dụng không mong muốn, cần chỉ định của thầy thuốc.