Chè dây có mấy loại? Phân biệt chè dây tuyết và chè dây rừng

Về mặt thực vật, chè dây chỉ có một loài chính: Ampelopsis cantoniensis, thuộc họ Nho (Vitaceae). Những cái người ta quen gọi là “chè dây tuyết”, “chè dây rừng” hay “chè dây lá nhỏ” không phải các loài khác nhau, mà là cách phân biệt theo mức phấn trắng, nơi thu hái và cách chế biến.

Hiểu đúng điều này giúp bạn đỡ bị dẫn dắt bởi những cái tên nghe lạ tai khi đi mua. Cách nhận dạng cây ngoài tự nhiên nằm trong bài cách nhận biết cây chè dây.

Chè dây là cây gì?

Chè dây là dây leo có tua cuốn, lá kép lông chim, phiến lá hình xoan dài khoảng 2,5–7,5 cm, mép có răng cưa. Ngoài tên chè dây, cây còn được gọi là bạch liễm, trà dây, thau rả, khau rả, hồng huyết long hay song nho Quảng Đông.

Trong lá có hàm lượng flavonoid khoảng 18–19%, trong đó myricetin chiếm khoảng 5,3%, cùng tanin khoảng 10–13%. Đây là nhóm hoạt chất được nhắc tới nhiều nhất khi nói về công dụng của chè dây.

Vậy người bán phân “loại” theo cái gì?

1. Theo mức phấn trắng — “chè dây tuyết”

Đây là cách gọi phổ biến nhất. Chè dây khô đạt thường phủ một lớp phấn trắng mịn như tuyết trên mặt lá. Lớp phấn này là đặc điểm tự nhiên xuất hiện trong quá trình phơi, không phải mốc và không phải bột rắc thêm.

Chè có nhiều phấn thường được bán với giá cao hơn. Nhưng cần nói rõ: phấn trắng là dấu hiệu thường gặp, không phải tiêu chí duy nhất để đánh giá chất lượng. Lá đẹp, ít vụn và không lẫn thân già cũng quan trọng không kém.

2. Theo nơi thu hái — “chè dây rừng”

Chè dây rừng là cây mọc tự nhiên, thường được cho là cho lá dày và đậm vị hơn chè trồng. Đây vẫn là cùng một loài, khác nhau ở điều kiện sinh trưởng chứ không phải giống cây.

Thực tế phần lớn chè dây trên thị trường là hàng thu hái tự nhiên, vì cây này chưa được trồng đại trà.

3. Theo vùng

Chè dây Cao Bằng, Sa Pa, Hòa Bình, Lạng Sơn — vẫn là một loài, khác nhau ở độ cao và thổ nhưỡng. Người uống quen thường nhận ra khác biệt nhẹ về độ ngọt hậu.

4. Theo tỷ lệ lá và thân

Đây là cách phân loại thực tế nhất nhưng ít được nói tới. Chè nhiều lá, ít thân già và ít vụn thì cho nước ngon hơn. Túi chè lẫn nhiều đoạn thân cứng là loại thấp hơn dù nhìn có phấn.

5. Theo dạng đóng gói

Chè dây khô nguyên lá và chè dây túi lọc. Khác biệt và cách chọn nằm trong bài chè dây túi lọc hay chè dây khô.

Phấn trắng và mốc — phân biệt thế nào?

Đây là câu hỏi khiến nhiều người mua chè dây lần đầu bối rối, vì cả hai đều là lớp trắng trên lá.

Nguyên tắc đơn giản: phấn phủ đều toàn bộ, mốc thì loang từng mảng. Ngửi là cách kiểm nhanh nhất — mùi ẩm mốc rất khó lẫn.

Gặp chè có mốc thì bỏ cả túi, đừng phơi lại rồi dùng tiếp.

Loại nào đáng mua?

Thay vì chạy theo tên gọi, hãy kiểm bốn thứ này:

1. Tỷ lệ lá cao, ít thân già. Đổ một nắm ra tay và nhìn — nhiều đoạn thân cứng là loại thấp.
2. Ít vụn. Vụn nhiều nghĩa là chè đã qua vận chuyển nhiều lần hoặc lá đã giòn vì để lâu.
3. Phấn phủ đều, không loang mảng.
4. Mùi thơm nhẹ, không ẩm.

Câu hỏi thường gặp

Chè dây tuyết có phải loại tốt hơn không?

Phấn trắng là dấu hiệu thường gặp ở chè dây khô đạt, nhưng không phải tiêu chí duy nhất. Chè nhiều phấn mà lẫn nhiều thân già vẫn kém hơn chè ít phấn nhưng toàn lá.

Chè dây trồng có kém chè dây rừng không?

Cùng một loài nên khác biệt nằm ở điều kiện sinh trưởng chứ không ở giống. Hiện phần lớn chè dây trên thị trường vẫn là hàng thu hái tự nhiên.

Chè dây Cao Bằng khác chè dây Sa Pa thế nào?

Vẫn là Ampelopsis cantoniensis. Khác biệt đến từ độ cao và thổ nhưỡng, thể hiện ở độ đậm và độ ngọt hậu, không phải ở loài cây.

Chè dây tươi dùng được không?

Chè dây thường được dùng ở dạng khô. Lá tươi chưa qua phơi có vị ngái và không tiện định lượng.

Uống chè dây bao nhiêu một ngày?

Các nguồn đưa ra mức khác nhau khá xa. Xem phần liều dùng trong bài chè dây chữa đau dạ dày có thật không.